Hangi Çalışma Ortamında Hangi İş Ayakkabısı Seçilmelidir?
Dökümhane, elektrikli araç hattı, ıslak saha ve patlayıcı ortam — dördü de farklı bir harf ister. Bu rehber, sahanızdaki riski EN ISO 20345:2022 ve ASTM koduna çeviriyor.
| Yüksek ısı ve petrokimya | Isıya dayanıklı HRO ve yağa dirençli FO tabanlar. Nitril kauçuk, gizlenmiş bağcık. |
|---|---|
| Kuru ortam + elektrik riski | ASTM EH koruması ve %100 metalsiz yapı. Antistatik ayakkabı burada yanlış seçimdir. |
| Islak, çamurlu, açık hava | Kısmi su iticilik (WPA) yetmez; tam su geçirmez membran — WR, yani S7 / S7S. (Örn. Rock Fall Otus) |
| Patlayıcı (ATEX) ortam | Statiği anında toprağa aktaran tam iletken (C) taban veya ESD. (Örn. Rock Fall Zinc) |
| Kuru depo ve montaj | S1P / S1PS yeterlidir. S3 vermek gereksiz ağırlıktır. |
| 2022’de ne değişti | S6 ve S7 eklendi · SRA/SRB/SRC kaldırıldı · WRU artık WPA · delinme direnci P ve PS olarak ikiye ayrıldı. |
İş güvenliğinde en sık yapılan hatalardan biri, “S3 olsun yeter” diyerek her sahaya aynı ayakkabıyı sipariş etmektir. Lojistik deposunda mükemmel çalışan bir model, petrokimya tesisinde veya elektrikli araç üretim hattında saniyeler içinde işlevsiz — hatta tehlikeli — hâle gelebilir.
EN ISO 20345 bir kalite sıralaması değil, bir risk eşleştirme dilidir. S3, S1’den “daha iyi” değildir — yalnızca farklı bir riski karşılar.
Aşağıda önce standardın 2022’de nasıl değiştiğini, sonra harflerin tek tek ne anlattığını, en sonunda da altı çalışma ortamı için somut karşılığını bulacaksınız. Tüm kod tanımları ad — sembol — açıklama düzeninde tablolara alınmıştır.
2022 revizyonu: elinizdeki şartname eskimiş olabilir
Satın alma şartnamelerinin büyük kısmı hâlâ eski koda göre yazılıyor. EN ISO 20345:2022 ile dört şey değişti:
2022 revizyonundan sonra “SRC sertifikalı” ifadesi teknik olarak geçersizdir; kayma direnci artık ayrı bir üstünlük değil, asgari şarttır.
Temel sınıflar: SB’den S7’ye
| Sembol | Ad / içerdiği korumalar | Açıklama ve tipik ortam |
|---|---|---|
| SB | Temel güvenlik — 200 J burun | Tüm sınıfların ortak zemini. Tek başına yalnızca kısa süreli, düşük riskli ziyaretler için yeterlidir. |
| S1 | SB + A + E + FO, kapalı topuk | Kuru iç mekân üretim, montaj hattı, depo. Antistatik ve yağa dayanıklı taban; su direnci yoktur. |
| S1P / S1PS | S1 + delinme direnci | Kuru zeminde çivi, talaş, sac kırpıntısı riski. S3’ün ağırlığı olmadan taban koruması. |
| S2 | S1 + WPA (üst su direnci) | Ara sıra ıslanan iç veya dış mekân. Delinme koruması içermez. |
| S3 / S3S | S2 + delinme + tırtıklı taban | İnşaat, şantiye, dış saha. Sektörün varsayılanı; ancak varsayılan olması sizin için doğru olduğu anlamına gelmez. |
| S6 | S2 + WR (tam su geçirmez) | 2022’de eklendi. Sürekli ıslak ortam, delinme riski yok. Membranlı yapı gerektirir. |
| S7 / S7S | S3 + WR | 2022’de eklendi. Sürekli ıslaklık ve delinme riskinin birlikte bulunduğu en üst koruma seviyesi. |
İsteğe bağlı koruma kodları
Temel sınıfın üzerine eklenen harfler, sahanıza özgü riskleri karşılar. Bir üretici yalnızca test ettirdiği kodu etikete yazabilir; eksik harf kusur değil, kapsam bilgisidir.
| Sembol | Ad | Açıklama / ortam örneği |
|---|---|---|
| A | Antistatik | Statik yükün vücuttan toprağa kontrollü boşalması. Elektronik montaj, boyahane. |
| C | İletken taban | Statiğin anında boşalması gereken patlayıcı ortamlar. ATEX bölgeleri. |
| E | Topukta enerji sönümleme | Sert zeminde uzun süre ayakta durma; bel ve diz yükünü azaltır. |
| FO | Yakıt ve yağa direnç | Dış tabanın kimyasal bozulmaya karşı direnci. Servis, akaryakıt, atölye. |
| HRO | Sıcak temas direnci | Dış tabanda 300 °C temas direnci. Dökümhane, asfalt, cam sanayi. |
| HI / CI | Isı / soğuk yalıtımı | Tabandan gelen sıcaklığın ayağa geçmesini engeller. Fırın önü / soğuk hava deposu. |
| WPA | Üst kısımda su direnci | Su geçirmezlik değildir. Yalnızca üstün su emmeye karşı direnci. |
| WR | Tam su geçirmezlik | Ayakkabının tamamı. Su tesisatı, tarım, madencilik, kış sahası. |
| M | Metatarsal koruma | Burnun ötesinde, üst ayak kemiklerini korur. Ağır parça elleçleme, hurda sahası. |
| AN | Bilek koruması | Engebeli zemin, ormancılık, şantiye. Burkulma riskini azaltır. |
| CR | Kesilme direnci (üst) | Cam, sac, testere işleri. Zincirli testere koruması ayrı bir standarttır. |
| SC | Burun üzeri aşınma direnci | Diz çökerek çalışılan işler. Ayakkabı ömrünü belirgin şekilde uzatır. |
| LG | Merdiven tutuş kabiliyeti | 2022 ile gelen kod. İskele, direk, gemi ve depo merdiveni çalışmaları. |
İkisi de EN ISO 20345 kapsamı dışındadır. Elektrik Tehlikesi (EH) yalnızca ASTM F2413 altında belgelenir. Erimiş metal sıçraması ise ayrı bir standardın konusudur: EN ISO 20349. Bir ürün sayfasında “WG” gibi bir kod görürseniz, hangi standarda ait olduğunu sorun — 20345’te böyle bir harf yoktur.
1. Yüksek ısı, dökümhane ve petrokimya
Bu ortamlarda zemin yalnızca sert değil, eritici ve kimyasal olarak agresiftir. Standart bir PU taban yüksek sıcaklıkta deforme olabilir, endüstriyel yağla temasta parçalanabilir.
2. Kuru ortam ve yüksek gerilim riski
Otomotiv, elektrikli araç üretimi, mühendislik atölyeleri ve tesis yönetiminde en büyük görünmez tehlike elektrik akımıdır. Bu sahalarda antistatik ayakkabı yetersiz kalmakla kalmaz, yanlış seçimdir — çünkü iletmek üzere tasarlanmıştır.
Sahada en sık karıştırılan iki işaret de sarıdır: üçgen şimşek EH’dir, yuvarlak ESD’dir. Biri elektriği keser, diğeri iletir; yanlış olanı seçmek koruma değil risk üretir.
Önemli uyarı: EH ikincil koruma ekipmanıdır. Nem, ıslaklık ve taban aşınmasıyla yalıtkanlığı düşer; canlı hat çalışması için tasarlanmamıştır. Yalıtkan eldiven, paspas ve iş izni prosedürünün yerine geçmez.
3. Sürekli ıslak, çamurlu ve açık hava sahaları
Offshore operasyonlar, madencilik, altyapı ve tarımda su, personelin en büyük konfor ve sağlık düşmanıdır. Yalnızca üst sayanın suyu itmesi — eski adıyla WRU, yeni adıyla WPA — bu sahalarda yeterli olmaz. En sık aldığımız iade sebebi tam olarak budur.
4. Patlayıcı (ATEX) ortamlar ve hassas elektronik
Statik elektriğin küçük bir kıvılcıma dönüşmesinin bile felaketle sonuçlanabileceği kimyasal dolum tesisleri, un ve toz siloları ya da hassas mikroçip hatları tamamen farklı bir koruma felsefesi ister: burada amaç yalıtmak değil, boşaltmaktır.
5. Kuru depo, lojistik ve montaj hattı
Rehberlerin çoğu bu grubu atlar, oysa çalışan sayısı olarak en kalabalık grup budur. Zemin kuru, düşen cisim riski var, su riski yok. Burada S3 vermek koruma değil, gün sonunda biriken yorgunluktur.
6. Gıda üretimi, mutfak ve hizmet alanları
Burada ilk soru şu: ayak parmağına cisim düşme ihtimali var mı? Yoksa güvenlik ayakkabısı değil, EN ISO 20347 kapsamındaki mesleki ayakkabı (O sınıfı) doğru seçimdir — çalışan çok daha hafif bir ürün giyer.
Karşılaştırmalı ortam ve standart tablosu
Teknik şartnamenizi hazırlarken aşağıdaki referans tablosunu doğrudan kullanabilirsiniz.
| Çalışma ortamı | Temel riskler | Zorunlu kodlar | İdeal taban malzemesi |
|---|---|---|---|
| Dökümhane ve petrokimya | Yüksek ısı, yağ, erimiş metal | HRO · FO · HI | Nitril kauçuk |
| Elektrik ve EV üretimi | Yüksek gerilim, çarpılma | ASTM EH · PS | PU / kauçuk, tamamen metalsiz |
| Açık hava ve altyapı | Su birikintisi, çamur, kayma | S7S (WR) · SR | Membranlı PU / kauçuk |
| ATEX ve elektronik | Statik kıvılcım, patlama | C veya ESD | İletken poliüretan |
| Kuru depo ve montaj | Düşen cisim, çivi, yorgunluk | S1P / S1PS | Hafif PU, çift yoğunluklu |
| Gıda ve mutfak | Kayma, hijyen | O2 · S2 | Temizlenebilir PU |
Avrupa mı, Amerikan mı?
İki standart aynı riskleri farklı harflerle adlandırır. Türkiye’de yasal zorunluluk EN tarafındadır; ASTM ek güvence sağlar, yerine geçmez. Belgelendirme çerçevesini (AB) 2016/425 sayılı KKD Yönetmeliği, Türkiye’deki karşılığını Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği kurar; testleri SATRA gibi akredite onaylanmış kuruluşlar yürütür.
| Koruma (ad) | EN sembolü | ASTM sembolü | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Burun koruması | SB (200 J) | I / C | Aynı riskin iki adı: darbe (Impact) ve sıkışma (Compression). |
| Delinme direnci | P / PS | PR | ASTM tek kod kullanır; malzeme ayrımını EN yapar. |
| Elektrik yalıtımı | Karşılığı yok | EH (18 kV AC) | EN tarafında eşdeğer sınıf bulunmadığı için ikinci sertifika gerekir. |
| Statik boşalma | A / C | SD / CD | EH’nin tam tersi amaç. Aynı ayakkabıda birlikte beyan edilmez. |
| Metatarsal koruma | M | Mt | Her iki standartta da bulunur; test yükleri farklıdır. |
| Üst kısımda su direnci | WPA / WR | Kapsam dışı | ASTM su direncini sınıflandırmaz; bu bilgi yalnızca EN tarafında aranır. |
Etiketi doğru okumak
Etiket her zaman aynı sırayı izler: standart, temel sınıf, ek kodlar. Örnek bir dizilim ve okunuşu:
Depomuzdaki üç ürün, üçü de aynı standarda atıf yapıyor ama farklı şeyler söylüyor. Nereye bakılacağını görmek için SPEC satırlarını ve taban kabartmalarını karşılaştırın.
Satın alma şartnamesine model adı değil, SPEC satırı yazılır. Model değişir, koruma sınıfı kalır.
Etikette ayrıca parti numarası, üretim tarihi, CE işareti ve üreticinin belge sayfasına götüren bir kare kod bulunmalıdır. Tedarikçinizden isteyeceğiniz üç belge şudur: AB Tip İnceleme Sertifikası (Modül B, numarasıyla), AB Uygunluk Beyanı (Modül C) ve Türkçe kullanım kılavuzu.
Sertifika numarasını veremeyen bir tedarikçiden alınan iş ayakkabısı, iş kazası sonrası incelemede belgesiz sayılır.
Sahadan not
İş ayakkabısında en sık yapılan hata eksik koruma değil, gereksiz korumadır. Çalışanın giymediği ayakkabı, kaç Joule’e dayandığından bağımsız olarak sıfır koruma sağlar.
Sık sorulan sorular
WPA (su iticilik) ile WR (su geçirmezlik) arasındaki fark nedir?
WPA, yalnızca ayakkabının üst kumaşının veya derisinin hafif yağmura ve sıçramalara dirençli olduğunu gösterir; ayakkabı suya girerse su alır. WR ise içteki membran sayesinde belirli bir süre suya gömülü kalsa dahi su almayacağını ifade eder.
Elektrik tehlikesi olan bir ortamda ESD ayakkabı giyilir mi?
Hayır. Bu hayati bir hatadır. ESD ayakkabı elektriği vücuttan toprağa iletmek için tasarlanmıştır. Yüksek gerilim ortamında istenen şey iletmek değil, yalıtmaktır — bunun için ASTM EH sertifikalı ürün kullanılmalıdır.
Ağır sanayide çelik burun şart mıdır?
Hayır. Kompozit (fiberglas) burunlar çelikle tamamen aynı 200 Joule korumasını sağlar. Üstelik daha hafiftir, kışın ayağı üşütmez ve metal dedektöründe alarm vermez.
S3 ile S3S arasındaki fark nedir?
Koruma seviyesi aynıdır; fark delinme insertinin malzemesindedir. S3S metalik olmayan insert kullanır — daha hafiftir ve metal dedektöründen geçer.
Elimde SRC yazan ayakkabılar var, geçersiz mi oldu?
Hayır, eski standarda göre sertifikalıdır ve kullanılabilir. Ancak 2022 sonrası üretilmiş yeni bir üründe bu kodu görmemelisiniz.
Bir iş ayakkabısının ömrü ne kadardır?
Kullanım yoğunluğuna göre 6-12 ay. Belirleyici olan takvim değil taban desenidir: desen silindiğinde SR koruması fiilen biter.
İş ayakkabısının bedelini işveren mi öder?
Evet. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereği kişisel koruyucu donanım maliyeti çalışana yansıtılamaz.
Kaynaklar
Şeffaflık notu: GTC Endüstriyel bir kişisel koruyucu donanım tedarikçisidir ve bu yazıda kendi sattığı modellere yer vermektedir. Buna karşılık her bölümde ürünün uygun olmadığı alanlar da açıkça belirtilmiş, gereğinden yüksek sınıf önerilmemiştir. Bir tanımda hata tespit ederseniz kaynağıyla bildirin; düzeltip güncelleme tarihini not ederiz.
Çalışma ortamınızın riskleri tek bir standartla çözülemeyecek kadar karmaşıksa, koruma özelliklerini doğru katmanda birleştirmek gerekir. Sahanızı anlatın, sınıf ve ek kodları birlikte belirleyelim; toplu alım öncesi numune gönderiyoruz.